Mity i fakty o Zespole Aspergera

Jeszcze do niedawna Zespół Aspergera był osobną kategorią diagnostyczną. Dziś – zgodnie z najnowszą klasyfikacją ICD-11 (Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, wydanie 11., obowiązujące od 2022 roku, na której wdrożenie Polska otrzymała 5 lat) – nie istnieje diagnoza Zespołu Aspergera. Zastąpiło go szersze pojęcie: zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD, Autism Spectrum Disorder). Mimo tej zmiany terminologicznej pojęcie Zespołu Aspergera wciąż funkcjonuje w świadomości społecznej i w środowisku klinicznym. W związku z tym w niniejszym artykule oba terminy będą stosowane zamiennie.

Zaburzenia ze spektrum autyzmu – czym są?

​Zaburzenia ze spektrum autyzmu obejmują rozmaite wyzwania rozwojowe w obszarach takich jak: komunikacja, myślenie, funkcjonowanie społeczne, umiejętności poznawcze i motoryczne, zainteresowania i formy aktywności. Nasilenie poszczególnych trudności różni się u poszczególnych osób, czego skutkiem może być głębokie upośledzenie, jak i samodzielne funkcjonowanie w społeczeństwie, które obejmuje objawy autyzmu. W przypadku osób z Zespołem Aspergera będzie to drugi przypadek. Zrozumienie zespołu Aspergera wymaga przyjrzenia się temu, jak objawy spektrum autyzmu przejawiają się w codziennym życiu – nie w gabinecie, lecz przy śniadaniu, w pracy i w relacjach z innymi ludźmi.

Codzienne funkcjonowanie dorosłych i dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu

Osoby z Zespołem Aspergera doświadczają świata inaczej niż neurotypowi rówieśnicy za sprawą odmiennego sposobu przetwarzania informacji, emocji i bodźców zmysłowych. Cechy zespołu Aspergera są zróżnicowane, a ich obraz może się znacząco różnić nawet wśród osób z tą samą diagnozą:

• Umiejętności społeczne są obszarem, który sprawia największe trudności i wpływa na rozpoznanie autyzmu. Osoby z ASD często mają kłopot z intuicyjnym odczytywaniem mowy ciała, ironii czy niepisanych reguł towarzyskich. Nawiązywanie relacji bywa mozolne — nie dlatego, że brakuje im empatii, ale dlatego, że odbierają sygnały społeczne zupełnie inaczej. Osoby w spektrum autyzmu nawiązują relacje na własnych warunkach, często głębsze i bardziej lojalne niż przeciętne, tyle że trudniejsze do zainicjowania,
• kolejną charakterystyczną cechą są intensywne, wąskie zainteresowania, które są wpisane w pierwsze objawy zespołu. Osoba z zaburzeniami ze spektrum autyzmu może przez lata fascynować się astronomią, rozkładami jazdy pociągów, historią starożytną czy konkretnym gatunkiem muzycznym – i zgłębiać ten temat z imponującą dokładnością, co może przekładać się na relacje społeczne.
• osoby z Zespołem Aspergera często potrzebują też przewidywalności i stałości, co znacząco wpływa na funkcjonowanie dorosłych mężczyzn i kobiet. Nieoczekiwane zmiany planów, nowe środowiska czy chaotyczne bodźce zmysłowe (głośne dźwięki, intensywne zapachy, jaskrawe światło) mogą wywoływać silny stres – tzw. meltdown (stan przeciążenia i utraty kontroli, z zauważalnymi objawami niepokoju i wybuchami energii. Może być spowodowany przez wymagania społeczne, frustrację, problemy komunikacyjne lub silne bodźce sensoryczne) lub shutdown (stan wycofania społecznego i emocjonalnego z towarzyszącym bólem emocjonalnym. Zakres funkcjonowania może przebiegać od łagodnego )możliwość poruszania i mówienia) do ciężkiego (uczucie odłączenia od kończyn). To nie kapryśność ani złe zachowanie osoby, która ma rozpoznanie Zespołu Aspergera, lecz neurologiczne realia funkcjonowania człowieka, który ma diagnozę spektrum.

Zespół Aspergera- fakty i mity

Mit: Osoba z Zespołem Aspergera wykazuje słabe odczuwanie emocji. Fakt: Dorośli w spektrum autyzmu, jak i dzieci odczuwają je często bardzo intensywnie – problem leży w wyrażaniu i rozpoznawaniu emocji u innych, nie w ich braku. 

Mit: Zespół Aspergera w dzieciństwa mija w dorosłości. Fakt: Wyleczenie zespołu Aspergera nie jest możliwe, bo ASD nie jest chorobą wymagającą leczenia. Terapia behawioralna i inne formy wsparcia pomagają rozwijać strategie radzenia sobie, ale diagnoza spektrum towarzyszy człowiekowi przez całe życie. Wiele osób w spektrum autyzmu doświadcza jednak znacznej poprawy jakości życia dzięki samorozumieniu i odpowiedniemu wsparciu. Leczenie Zespołu Aspergera nie jest jednak możliwe.

Mit: Osoby w spektrum autyzmu rozwijały genialne zdolności. Fakt: Część osób w spektrum wykazuje wybitne zdolności w określonych dziedzinach. To właśnie z tym wiąże się popularny motyw Syndromu Sawanta – niezwykłych umiejętności, które ze względu na swój charakter określane są “wyspami geniuszu”. Najczęściej zdolności skupiają się wokół pięciu dziedzin: sztuki, obliczeń kalendarzowych, muzyki, matematyki lub umiejętności wizualno-przestrzennych/mechanicznych. Warto jednak zaznaczyć: nie każda osoba w spektrum jest „geniuszem”, a dane statystyczne wskazują, że cechy Sawanta wykazuje 10% osób z diagnozą. Świadomość spektrum autyzmu wymaga odejścia od tego stereotypu.

Mit: Rozwój Zespołu Aspergera wiąże się ze złym wychowaniem.
Fakt: Przyczyny zespołu mają podłoże genetyczne i neurologiczne. Badania wskazują na złożoną wieloczynnikową etiologię spektrum zaburzeń autystycznych. Żaden styl rodzicielski nie wpływa na występowanie spektrum autyzmu.

Mit: Osoby z autyzmem unikają ludzi i izolują się.
Fakt: Wiele osób w spektrum dąży do kontaktów społecznych – inicjuje rozmowy, szuka towarzystwa, chce należeć do grupy. Robi to jednak najczęściej na własnych warunkach i w sposób, który może być dla otoczenia nieoczywisty. Problemy osób dorosłych tj. wycofanie wynikają zwykle z przebodźcowania i potrzeby regeneracji, a nie z braku chęci kontaktu.

Mit: Osoby z autyzmem nie mają zainteresowań ani ambicji.
Fakt: Wręcz przeciwnie – zainteresowania osób w spektrum bywają wyjątkowo intensywne i głębokie, niekiedy wręcz obsesyjne.

Mit: Agresywne zachowania osób dorosłych i dzieci.
Fakt: Tylko u części osób z Zespołem Aspergera pojawiają się agresywne cechy i zwykle mają konkretną przyczynę – silne przebodźcowanie, frustrację wynikającą z trudności w komunikacji lub nagłą zmianę rutyny. Nie definiują spektrum i zdecydowanie nie dotyczą wszystkich osób z ASD.

Świadome życie z Zespołem Aspergera

Funkcjonowanie osób dorosłych i dzieci w spektrum autyzmu to po prostu inna droga przez ten sam świat. Dorośli mężczyźni z ASD i kobiety radzą sobie na własnych zasadach, nierzadko z ogromnym wysiłkiem niewidocznym dla otoczenia. Wzrost świadomości spektrum autyzmu w społeczeństwie, wczesna diagnostyka Zespołu Aspergera przekładają się bezpośrednio na jakość życia tych osób: na to, jak są traktowane w pracy, szkole, gabinecie lekarskim i w codziennych relacjach.

Bibliografia:

1. autyzm.org.pl
2. Rudziński, G, Pożarowska, K., Brzuszkiewicz, K., Soroka E., (2024). Zespół sawanta w zarysie. Psychiatr. Pol. 58(4): 681–691.