Jak wygląda leczenie anoreksji?

Anoreksja (jadłowstręt psychiczny, anorexia nervosa) to zaburzenie odżywiania, w którym osoba chora, mając zaburzone postrzeganie ciała, celowo spożywa mniejsze ilości pokarmu, nadmiernie ćwiczy lub sięga po środki odchudzające, co prowadzi do postępującego niedożywienia. Towarzyszą temu silny lęk przed przybraniem na wadze, niska samoocena zależna od wyglądu lub masy ciała, ignorowanie narastających problemów zdrowotnych oraz brak świadomości choroby.

Początkowo anoreksja może pozostawać niezauważona zarówno dla otoczenia, jak i samej osoby chorej. Z czasem zaczyna jednak wpływać na emocje, relacje i codzienne funkcjonowanie. Jest to znacznie więcej niż potrzeba kontroli wagi czy określony sposób odżywiania.

Dodatkową trudnością jest egosyntoniczność tej choroby – staje się ona częścią tożsamości, systemu wartości i poczucia kontroli osoby chorej, co może utrudniać próby pomocy, opóźniać diagnozę i początek leczenia.

Wyróżnia się dwa typy anoreksji:

• restrykcyjny (ograniczający), polegający na ograniczaniu kalorii i jedzenia,
• bulimiczny (z napadami objadania się/przeczyszczający), w którym po epizodach objadania chora osoba prowokuje wymioty lub stosuje środki przeczyszczające.

Choć anoreksja należy do najpoważniejszych zaburzeń psychicznych, wciąż bywa chorobą nierozpoznawaną lub bagatelizowaną. Badanie przeprowadzone w Polsce w 2025 roku wykazało, że niemal co czwarty dorosły nie zdaje sobie sprawy z jej istnienia. Tymczasem szacuje się, że śmiertelność w jej przebiegu może sięgać nawet 10%, a ryzyko zgonu jest wielokrotnie wyższe niż u osób w podobnym wieku.

Dlaczego anoreksja bywa trudna do rozpoznania?

Jadłowstręt psychiczny najczęściej rozwija się w okresie dojrzewania i wczesnej dorosłości, jednak może dotknąć każdego bez względu na wiek i płeć. Choroba występuje głównie u dziewcząt i kobiet, ale na tego typu zaburzenia odżywiania cierpią także mężczyźni, dzieci (10-12 lat) oraz osoby po 20. roku życia.

Objawy anoreksji obejmują zmiany psychiczne i behawioralne oraz fizyczne konsekwencje niedożywienia.

Dawniej warunkiem rozpoznania jadłowstrętu psychicznego był brak miesiączki. Obecnie wiemy, że objawy psychiczne – silny lęk przed przytyciem czy zaburzony obraz własnego ciała – mogą występować niezależnie od cyklu, dlatego kryterium to usunięto. Umożliwiło to rozpoznawanie choroby u dziewcząt przed pokwitaniem, kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną, a także u mężczyzn. Brak miesiączki traktuje się dziś jako jedną z możliwych konsekwencji niedożywienia, a nie podstawę diagnozy.

Wbrew stereotypom rozpoznanie anoreksji nie opiera się na liczbie utraconych kilogramów czy samym wskaźniku BMI, ale przede wszystkim na obecności charakterystycznych objawów psychicznych i utrwalonych, zaburzonych wzorców odżywiania.

BMI (wskaźnik masy ciała) jest jedynie narzędziem pomocniczym do oceny stopnia niedożywienia i wyboru bezpiecznej ścieżki leczenia, zwłaszcza u osób dorosłych. U osób niepełnoletnich do oceny stanu odżywienia stosuje się siatki centylowe dostosowane do danej populacji.

W tzw. anoreksji atypowej masa ciała osoby chorej może mieścić się w granicach normy, mimo stosowanych restrykcji pokarmowych i panicznego lęku przed przytyciem, co dodatkowo utrudnia diagnozę.

BMI odzwierciedla stopień wyniszczenia organizmu, ale nie oddaje nasilenia cierpienia psychicznego.

Leczenie anoreksji

Celem leczenia jadłowstrętu psychicznego nie jest wyłącznie zwiększenie masy ciała. Terapia obejmuje również:

• stopniową zmianę zachowań związanych z jedzeniem,
• zmniejszenie obsesyjnych myśli dotyczących wyglądu i wagi,
• poprawę funkcjonowania emocjonalnego,
• leczenie współwystępujących zaburzeń psychicznych i powikłań somatycznych.

Leczenie anoreksji wymaga podejścia interdyscyplinarnego, dlatego opiera się na ścisłej współpracy dietetyka klinicznego, psychoterapeuty, psychiatry oraz lekarza monitorującego ogólny stan pacjenta.

W zależności od nasilenia objawów i ryzyka powikłań terapia może odbywać się ambulatoryjnie (regularne wizyty u specjalistów), w oddziale dziennym (kilkugodzinny pobyt terapeutyczny) lub całodobowo w warunkach szpitalnych.

Hospitalizację rozważa się szczególnie przy ciężkim i skrajnym niedożywieniu (BMI poniżej 15 kg/m2), zaburzeniach pracy serca, zaburzeniach elektrolitowych lub innych objawach zagrażających życiu. Ryzyko powikłań wzrasta wraz ze spadkiem BMI, jednak decyzja o leczeniu szpitalnym nigdy nie opiera się wyłącznie na jednej liczbie, lecz na całościowym obrazie zdrowia pacjenta.

Leczenie ambulatoryjne jest możliwe przy stabilnym stanie psychicznym i somatycznym, motywacji osoby chorej i współpracy z zespołem terapeutycznym.

Rehabilitacja żywieniowa

Rehabilitacja żywieniowa to pierwszy i kluczowy etap leczenia anoreksji. Jej celem jest nie tylko przyrost masy ciała, ale też odbudowa organizmu po długotrwałym niedożywieniu, w tym poprawa funkcji poznawczych, regulacji emocji oraz odczuwania głodu i sytości.

Dietetyk kliniczny opracowuje indywidualny plan posiłków, normalizuje wzorce odżywiania i pomaga zmniejszać lęk przed jedzeniem i zwiększeniem wagi. Poprawa stanu odżywienia jest warunkiem skutecznej psychoterapii – niedożywiony mózg ma ograniczoną zdolność do pracy nad emocjami i zmianą myślenia.

Proces leczenia zaczyna się od wyrównania zaburzeń zagrażających życiu, takich jak odwodnienie, hipoglikemia czy nieprawidłowe stężenie elektrolitów.

Współczesne leczenie żywieniowe odchodzi od restrykcyjnych schematów rozpoczynanych od niskiej podaży kalorii, ponieważ wiązały się one z wolniejszym przyrostem wagi i dłuższą hospitalizacją. Obecnie częściej stosuje się wyższe wartości początkowe – ok. 1500-2000 kcal/dobę przy jednoczesnym ścisłym monitorowaniu parametrów biochemicznych.

W warunkach ambulatoryjnych oczekiwane zwiększenie masy ciała zazwyczaj wynosi około 0,5-1 kg tygodniowo, a zapotrzebowanie energetyczne wielu pacjentów w trakcie leczenia rośnie i może przekraczać 3000 kcal na dobę.

U chorych z ciężkim niedożywieniem uzasadnione jest bardziej zachowawcze podejście, gdyż zbyt gwałtowne zwiększenie podaży kalorii może prowadzić do zespołu ponownego odżywienia (Refeeding syndrome, RS) – groźnego powikłania metabolicznego wymagającego ścisłego nadzoru medycznego.

Psychoterapia

Psychoterapia stanowi podstawę leczenia anoreksji i jest prowadzona zarówno na etapie odbudowy stanu odżywienia, jak i późniejszego zapobiegania nawrotom. Jej celem nie jest wyłącznie poprawa zaburzonych relacji z jedzeniem, ale również praca nad mechanizmami choroby. Pomaga lepiej rozumieć emocje, budować pozytywną relację z ciałem opanować perfekcjonizm, potrzebę kontroli czy zwiększyć samoocenę.

W okresie znacznego niedożywienia terapia często koncentruje się na wsparciu, psychoedukacji, budowaniu relacji terapeutycznej i wzmacnianiu motywacji do leczenia. Właściwa praca terapeutyczna rozpoczyna się wtedy, gdy pozwala na to fizyczny stan osoby chorej i jej gotowość do zmian.

Badania pokazują, że żadna pojedyncza metoda psychoterapii nie jest wyraźnie skuteczniejsza od pozostałych – wybór zależy przede wszystkim od wieku pacjenta, jego historii, potrzeb oraz współistniejących trudności.

Współczesne leczenie wykorzystuje różne podejścia psychoterapeutyczne. Do najlepiej przebadanych należą:

1. Wzmocniona terapia poznawczo-behawioralna (CBT-E) – to najczęściej rekomendowany model dla dorosłych z zaburzeniami odżywiania. Stopniowo normalizuje wzorce żywieniowe, identyfikuje przekonania podtrzymujące chorobę (perfekcjonizm, niska samoocena) i buduje motywację do trwałej zmiany, z naciskiem na zaangażowanie samego pacjenta i zapobieganie nawrotom.
2. Terapia rodzinna Maudsley (FBT) – stosowana u dzieci i młodzieży, angażuje rodziców lub opiekunów jako głównych uczestników leczenia. Początkowo przejmują odpowiedzialność za odżywianie dziecka. W kolejnych fazach autonomia nastolatka stopniowo rośnie, a terapia koncentruje się na powrocie do typowego funkcjonowania. Dla nastolatków, u których FBT nie jest możliwa, stosuje się terapię ukierunkowaną na młodzież (AFT).

Realizowane są też inne nurty psychoterapii dobierane indywidualnie do potrzeb pacjenta, np. terapia psychodynamiczna (FPT), MANTRA czy specjalistyczne wsparcie kliniczne (SSCM). Oprócz terapii indywidualnej stosuje się uzupełniająco terapię grupową, w której pacjenci mogą otwarcie mówić o swoich trudnościach i wymieniać doświadczenia w bezpiecznej przestrzeni.

Psychoterapia jest zwykle procesem długoterminowym, wymagającym motywacji, cierpliwości i zaangażowania. Ważnym jej elementem jest także wsparcie bliskich m.in. przez wspólne posiłki, stosowanie zaleceń lekarzy i terapeutów oraz empatię i zrozumienie zamiast oskarżeń czy krytyki.

Pomocne mogą być również terapie wspierające: muzykoterapia, choreoterapia, terapia przez sztukę. Zmniejszają one poziom stresu, poprawiają samopoczucie i pozwalają chorym wyrażać swoje emocje.

Leczenie farmakologiczne

Leczenie farmakologiczne nie stanowi podstawowej metody terapii anoreksji. Nie istnieje bowiem jeden celowany lek, który usuwa przyczynę choroby. Rozpoczęcie farmakoterapii zawsze wymaga indywidualnej oceny stanu zdrowia pacjenta.

Może one wspierać proces leczenia anoreksji przez łagodzenie współistniejących zaburzeń psychicznych takich jak depresja, zaburzenia lękowe czy zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD). Leki umożliwiają pacjentom sen, zmniejszają silny lęk przed jedzeniem oraz pozwalają złagodzić cierpienie psychiczne m.in. natłok obsesyjnych myśli, generujący duże napięcie. Lekiem stosowanym w anoreksji jest olanzapina, której działania niepożądane – wzrost apetytu i sedacja (uspokojenie) – są pożądanym elementem terapii.

Coraz częściej mówi się o badaniach nad nowymi formami leczenia – stosowaniu kanabidiolu, psylocybiny, diecie ketogenicznej, neuromodulacji czy rozwiązaniach cyfrowych. Na razie jednak nie są to standardowe elementy terapii i nie zastępują psychoterapii oraz rehabilitacji żywieniowej.

Długość leczenia i rokowanie

Anoreksja jest chorobą przewlekłą, z tendencją do nawrotów, które nie przekreślają jednak szans na całkowite wyzdrowienie.

Rokowanie zależy m.in. od wieku rozpoczęcia i czasu trwania zaburzenia. Jest ono zdecydowanie lepsze przy wsparciu otoczenia, gdy bliscy są objęci psychoedukacją i – jeśli to możliwe – włączeni w proces terapii. Niezależnie od wieku osoby chorej problem dotyka bowiem całej rodziny.

FAQ — najczęstsze pytania o leczenie anoreksji

Co to jest anoreksja?
Anoreksja to poważne zaburzenie odżywiania, w którym osoba chora świadomie ogranicza jedzenie z silnego lęku przed przytyciem, co prowadzi do wyniszczenia organizmu.

Jakie są objawy anoreksji?
Objawy anoreksji obejmują m.in. znaczny spadek masy ciała, zmianę nawyków żywieniowych, intensywne ćwiczenia fizyczne, silny lęk przed przytyciem, zaburzony obraz własnego ciała.

Jakie są skutki anoreksji?
Długotrwałe niedożywienie doprowadza do poważnych konsekwencji zdrowotnych: zaburzeń hormonalnych, problemów psychicznych, zmian w funkcjonowaniu mózgu, serca i innych organów, co w pewnym momencie może stanowić zagrożenie życia.

Jak wygląda leczenie anoreksji?
Leczenie obejmuje psychoterapię, wsparcie dietetyków oraz w niektórych przypadkach leczenie farmakologiczne.

Czy leki pomagają w leczeniu anoreksji?
Nie istnieją leki, które leczą anoreksję. Farmakoterapia może wspierać leczenie współistniejących zaburzeń psychicznych i metabolicznych.